Nieuws & inzichten

Trouwen of wettelijk samenwonen: meer dan een romantische beslissing

Jullie hebben al enige tijd een relatie en willen misschien samen een woning kopen, een gezin stichten of jullie toekomst op een andere manier vormgeven. Daarbij rijst vaak de vraag of jullie beter trouwen, wettelijk samenwonen of gewoon samenwonen zonder verdere formaliteiten. Op het eerste gezicht lijken die drie mogelijkheden sterk op elkaar. Jullie wonen samen, delen de kosten en bouwen misschien samen een vermogen op. Juridisch zijn er echter belangrijke verschillen. Die worden vooral zichtbaar wanneer jullie uit elkaar gaan, een woning kopen, een van jullie overlijdt of jullie elkaar financieel willen beschermen. De keuze voor een samenlevingsvorm is dan ook meer dan een romantische beslissing. Ze bepaalt mee welke rechten en verplichtingen jullie tegenover elkaar hebben en welke mogelijkheden er zijn om jullie vermogen en de toekomst van jullie gezin te regelen.

Hoe kunnen jullie trouwen of wettelijk samenwonen, en hoe kunnen jullie dat beëindigen?

Een huwelijk wordt voltrokken voor de ambtenaar van de burgerlijke stand. Vanaf dat ogenblik ontstaan er wettelijke rechten en verplichtingen tussen de echtgenoten, zowel op persoonlijk als op vermogensrechtelijk vlak.

Voor het huwelijk kunnen jullie een huwelijksovereenkomst laten opstellen bij een notaris. Daarin kunnen jullie afspraken maken over de manier waarop jullie vermogen wordt beheerd en verdeeld. Zonder huwelijksovereenkomst geldt in principe het wettelijk huwelijksvermogensstelsel.

Een huwelijk kan worden beëindigd door een echtscheiding. Dat kan met onderlinge toestemming, wanneer jullie overeenstemming bereiken over de gevolgen van de echtscheiding, of op grond van onherstelbare ontwrichting van het huwelijk. Afhankelijk van de procedure is tussenkomst van de familierechtbank vereist.

Wettelijk samenwonen houdt in dat twee personen een verklaring van wettelijke samenwoning afleggen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van hun gemeenschappelijke woonplaats.

Deze samenlevingsvorm staat niet uitsluitend open voor romantische partners. Ook bijvoorbeeld familieleden kunnen wettelijk samenwonen.

Wettelijk samenwonenden genieten van een beperkte wettelijke bescherming. Zo moeten zij bijdragen in de lasten van het samenleven naar hun mogelijkheden en geldt er bescherming voor de gemeenschappelijke gezinswoning.

Jullie kunnen daarnaast een notariële samenlevingsovereenkomst sluiten om bepaalde afspraken over jullie vermogen en samenleven vast te leggen.

De wettelijke samenwoning kan worden beëindigd door een gezamenlijke of een eenzijdige verklaring bij de gemeente. Bij een eenzijdige beëindiging moet de andere partner daarvan officieel op de hoogte worden gebracht via een gerechtsdeurwaardersexploot. Er is geen echtscheidingsprocedure nodig.

Feitelijk samenwonen betekent dat jullie samenleven zonder te trouwen of een verklaring van wettelijke samenwoning af te leggen.

Daarvoor zijn geen bijzondere formaliteiten vereist. In tegenstelling tot bij een huwelijk of wettelijke samenwoning ontstaat er door het samenwonen op zich geen vergelijkbaar wettelijk kader voor jullie onderlinge vermogensrechtelijke verhouding.

Dat biedt vrijheid, maar kan ook onzekerheid veroorzaken. Bij een relatiebreuk of overlijden kunnen discussies ontstaan over de eigendom van goederen, de verdeling van gemaakte kosten of de bescherming van de langstlevende partner.

Jullie kunnen bepaalde afspraken vastleggen in een samenlevingsovereenkomst. Die overeenkomst biedt echter niet dezelfde mogelijkheden als een huwelijksovereenkomst en kan de wettelijke rechten van derden, zoals bepaalde erfgenamen, niet zomaar opzijzetten.

Welke rechten en verplichtingen hebben jullie tegenover elkaar?

Een belangrijk verschil tussen de drie samenlevingsvormen is de mate waarin de wet jullie relatie beschermt.

Bij een huwelijk gelden wederzijdse rechten en verplichtingen, waaronder de verplichting om bij te dragen in de lasten van het huwelijk en elkaar hulp en bijstand te verlenen. Ook bestaan er regels over de bescherming van de gezinswoning, de vermogens en bepaalde schulden.

Bij wettelijke samenwoning is de bescherming beperkter. De wet bepaalt onder meer dat beide partners bijdragen in de lasten van het samenleven in verhouding tot hun mogelijkheden. Daarnaast gelden regels ter bescherming van de gezinswoning en bestaat er een beperkte regeling voor bepaalde schulden die verband houden met het samenleven.

Bij feitelijke samenwoning ontstaan dergelijke wettelijke verplichtingen niet automatisch. In beginsel blijft ieder van jullie verantwoordelijk voor de eigen inkomsten, goederen en schulden. Afspraken over bijvoorbeeld de verdeling van huishoudelijke kosten kunnen wel worden gemaakt.

Dat betekent niet dat feitelijk samenwonenden nooit aanspraken tegenover elkaar kunnen hebben. Afhankelijk van de concrete omstandigheden kunnen andere rechtsregels of uitdrukkelijk gemaakte afspraken een rol spelen. Er is alleen geen algemene wettelijke regeling die vergelijkbaar is met die voor gehuwden.

Wat als jullie samen een woning kopen?

Voor veel koppels is de aankoop van een gezinswoning een van de belangrijkste financiële beslissingen. De gekozen samenlevingsvorm kan daarbij een groot verschil maken.

Wanneer jullie trouwen zonder huwelijksovereenkomst, geldt in principe het wettelijk huwelijksvermogensstelsel. Daarbij worden drie vermogens onderscheiden: het eigen vermogen van iedere echtgenoot en het gemeenschappelijk vermogen.

Niet alles wat jullie tijdens het huwelijk verwerven, behoort automatisch tot het gemeenschappelijk vermogen. De wettelijke regels bepalen onder meer welke goederen eigen blijven en welke gemeenschappelijk zijn. Ook de herkomst van de middelen waarmee een aankoop wordt gefinancierd, kan belangrijk zijn.

Een woning die tijdens het huwelijk met gemeenschappelijke middelen wordt aangekocht, zal in principe tot het gemeenschappelijk vermogen behoren. Bij een huwelijk met scheiding van goederen of een ander afwijkend stelsel kunnen andere regels gelden.

De keuze van het huwelijksvermogensstelsel heeft dus niet alleen gevolgen tijdens het huwelijk, maar ook bij een echtscheiding of overlijden.

Wanneer jullie niet gehuwd zijn, behoort een gezamenlijk aangekochte woning in principe aan jullie toe in onverdeeldheid. Jullie zijn dan elk mede-eigenaar volgens het aandeel dat in de aankoopakte is vastgelegd.

Kopen jullie bijvoorbeeld elk voor de helft, dan bezit ieder van jullie 50% van de woning. Dat blijft het uitgangspunt, ook wanneer een van jullie achteraf meer bijdraagt aan bepaalde kosten, tenzij er juridisch relevante afspraken of andere omstandigheden zijn die tot een andere beoordeling leiden.

Het is daarom belangrijk om vooraf na te denken over de verdeling van de aankoopprijs, de eigen inbreng, de terugbetaling van het hypothecair krediet en eventuele renovatiekosten.

Ook bij een gezamenlijke aankoop door samenwonenden kunnen jullie afspraken maken over wat er moet gebeuren bij een relatiebreuk of overlijden.

Kunnen jullie elkaar beschermen bij een overlijden?

Er bestaan verschillende mogelijkheden om de langstlevende partner te beschermen.

Een anticipatieve inbreng kan bijvoorbeeld worden overwogen wanneer jullie samen een woning aankopen en later eventueel willen trouwen. Daarmee kan onder de toepasselijke wettelijke voorwaarden worden voorzien in een inbreng in het gemeenschappelijk vermogen bij een toekomstig huwelijk. De precieze formulering en voorwaarden moeten bij de aankoop worden onderzocht.

Daarnaast kan een beding van aanwas een oplossing bieden. Dit is een kanscontract waarbij partners afspreken dat het aandeel van de eerststervende in een bepaald goed aan de langstlevende toekomt wanneer de contractueel bepaalde gebeurtenis zich voordoet.

Een beding van aanwas is niet automatisch de beste keuze voor elk koppel. De geldigheid, de evenwichtigheid van de kansen, de concrete formulering en de fiscale gevolgen moeten afzonderlijk worden beoordeeld. Ook een groot leeftijdsverschil, de gezondheidstoestand van de partners en de wijze waarop de aankoop wordt gefinancierd, kunnen relevant zijn.

Een testament kan eveneens een rol spelen, maar houdt rekening met de wettelijke bescherming van reservataire erfgenamen. Bovendien kan een testament in beginsel eenzijdig worden gewijzigd of herroepen.

Welke regeling het meest aangewezen is, hangt onder meer af van jullie vermogens, de aanwezigheid van kinderen, de gewenste bescherming en de fiscale gevolgen.

Wat zijn de fiscale gevolgen van trouwen of samenwonen?

De fiscale gevolgen verschillen naargelang het gaat om de personenbelasting tijdens jullie leven of om de belasting die verschuldigd kan zijn bij een schenking of overlijden.

Personenbelasting tijdens het leven

Gehuwden en wettelijk samenwonenden worden voor de personenbelasting in beginsel op een vergelijkbare manier behandeld. Afhankelijk van jullie situatie kunnen zij gezamenlijk worden belast, onder meer met toepassing van bepaalde fiscale regels voor partners.

Dat betekent echter niet dat trouwen of wettelijk samenwonen altijd een belastingvoordeel oplevert. De uitkomst hangt onder meer af van de inkomsten van beide partners, de gezinssituatie en de toepasselijke fiscale regels.

Feitelijk samenwonenden worden in beginsel afzonderlijk belast.

Ook bij de aankoop van een woning is voorzichtigheid geboden. De fiscale voordelen van een hypothecair krediet zijn afhankelijk van de toepasselijke regelgeving en de datum en omstandigheden van de lening. Er bestaat geen algemeen fiscaal voordeel dat uitsluitend voortvloeit uit het feit dat jullie gehuwd zijn of wettelijk samenwonen.

Schenkbelasting en erfbelasting

Ook bij schenkingen en erfenissen zijn er belangrijke verschillen en aandachtspunten.

Voor de erfbelasting moet rekening worden gehouden met de regelgeving van het gewest dat bevoegd is voor de nalatenschap. De voorwaarden waaronder wettelijk en feitelijk samenwonenden fiscaal worden gelijkgesteld met gehuwden, zijn niet in alle gewesten identiek.

In Vlaanderen kunnen feitelijk samenwonenden bijvoorbeeld onder bepaalde voorwaarden aanspraak maken op het tarief voor partners. Voor de vrijstelling van erfbelasting op de gezinswoning gelden specifieke voorwaarden. De toepasselijke voorwaarden en termijnen moeten steeds worden nagegaan.

Het is dus niet voldoende om uitsluitend naar jullie burgerlijke staat te kijken. Ook de duur en de feitelijke kenmerken van de samenwoning, de aard van de goederen en de toepasselijke gewestelijke regelgeving kunnen bepalend zijn.

Een regeling die civielrechtelijk voordelig lijkt, is bovendien niet noodzakelijk fiscaal de voordeligste oplossing. Een testament, schenking of beding van aanwas kan telkens andere gevolgen hebben.

Wat gebeurt er wanneer een van jullie overlijdt?

De verschillen tussen de samenlevingsvormen zijn bijzonder belangrijk bij een overlijden. De vraag is immers niet alleen wie eigenaar is van de goederen, maar ook wie erft en of de langstlevende partner in de gezinswoning kan blijven wonen.

Gehuwden: een ruime wettelijke bescherming

De langstlevende echtgenoot heeft een wettelijk erfrecht. De precieze omvang daarvan hangt onder meer af van de aanwezigheid van kinderen en andere erfgenamen, en van het huwelijksvermogensstelsel.

Wanneer de overledene kinderen nalaat, erft de langstlevende echtgenoot in principe het vruchtgebruik van de volledige nalatenschap. De kinderen verkrijgen doorgaans de blote eigendom van de goederen waarop dat vruchtgebruik rust.

Wanneer er geen afstammelingen zijn, gelden andere regels. De langstlevende echtgenoot kan dan, afhankelijk van het huwelijksvermogensstelsel en de overige erfgenamen, een ruimer aandeel in volle eigendom verkrijgen.

Bovendien is de langstlevende echtgenoot een reservataire erfgenaam. Dat betekent dat bepaalde minimale erfrechten niet zomaar via een testament kunnen worden ontnomen. De reserve bestaat uit het vruchtgebruik op de helft van de nalatenschap, met als minimum het vruchtgebruik op de gezinswoning en de daarin aanwezige huisraad.

De langstlevende echtgenoot geniet daarnaast van een bijzondere bescherming van de gezinswoning tijdens het huwelijk.

Wettelijk samenwonenden: een beperkter erfrecht

De langstlevende wettelijk samenwonende partner erft volgens de wettelijke regeling in principe het vruchtgebruik van de gezinswoning en de daarin aanwezige huisraad.

Dat erfrecht is echter beperkter dan dat van een gehuwde partner. De wettelijk samenwonende partner is geen reservataire erfgenaam. De overledene kan dit wettelijke erfrecht dus in beginsel via een testament ontnemen.

Wettelijk samenwonenden kunnen elkaar wel bijkomend beschermen, bijvoorbeeld via een testament of bepaalde contractuele regelingen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de rechten van andere erfgenamen en met de toepasselijke fiscale regels.

Wie wettelijk samenwoont, mag er dus niet zomaar van uitgaan dat de langstlevende partner volledig beschermd is.

Feitelijk samenwonenden: geen automatisch erfrecht

Feitelijk samenwonenden erven niet automatisch van elkaar.

Wanneer een van de partners overlijdt, heeft de langstlevende op grond van de feitelijke samenwoning alleen geen wettelijk erfrecht. Een testament kan een oplossing bieden, maar de mogelijkheden hangen onder meer af van de aanwezigheid van reservataire erfgenamen.

Ook andere regelingen, zoals een beding van aanwas of een levensverzekering, kunnen in bepaalde situaties worden overwogen. Elk instrument heeft eigen juridische en fiscale gevolgen.

Willen jullie zeker zijn dat de langstlevende partner in de woning kan blijven wonen of over voldoende middelen beschikt? Dan is het belangrijk om dit vooraf juridisch te regelen en niet uitsluitend te vertrouwen op de samenlevingsvorm.

Hoe maken jullie de juiste keuze?

Er bestaat geen samenlevingsvorm die voor ieder koppel de beste oplossing is. Wat aangewezen is, hangt af van jullie persoonlijke en financiële situatie en van de bescherming die jullie elkaar willen bieden.

Enkele vragen kunnen helpen om jullie wensen in kaart te brengen:

• Willen jullie jullie inkomsten en vermogen zoveel mogelijk gescheiden houden of net samen opbouwen?
• Kopen jullie samen een woning en brengen jullie evenveel eigen middelen in?
• Hebben jullie kinderen, eventueel uit een eerdere relatie?
• Willen jullie dat de langstlevende partner in de gezinswoning kan blijven wonen?
• Willen jullie elkaar beschermen bij een overlijden, maar tegelijk bepaalde goederen voor jullie kinderen of andere erfgenamen behouden?
• Wat moet er gebeuren met de woning, de leningen en de opgebouwde vermogens wanneer jullie uit elkaar gaan?

Afhankelijk van jullie antwoorden kan een huwelijksovereenkomst, samenlevingsovereenkomst, testament, beding van aanwas of andere vermogensrechtelijke regeling aangewezen zijn.

Het is daarbij belangrijk om niet alleen naar de situatie van vandaag te kijken. Jullie wensen en omstandigheden kunnen veranderen wanneer jullie kinderen krijgen, een woning kopen, een onderneming opstarten of vermogen ontvangen via een schenking of erfenis.

Hoe kan Fairway jullie begeleiden?

Bij Fairway bekijken we samen met jullie welke juridische regelingen aansluiten bij jullie persoonlijke situatie en toekomstplannen. We helpen jullie om de mogelijke gevolgen van de verschillende keuzes te begrijpen en om tijdig afspraken te maken die duidelijkheid en bescherming bieden.

Willen jullie trouwen, wettelijk samenwonen, samen een woning kopen of jullie vermogen en erfrecht organiseren? Of willen jullie bestaande afspraken laten nakijken? Neem gerust contact op met een van onze specialisten in familie- en vermogensrecht.

Door tijdig stil te staan bij jullie rechten en verplichtingen, kunnen jullie veel onzekerheid en mogelijke conflicten vermijden.

Deze pagina bevat algemene juridische informatie en vormt geen juridisch advies voor uw specifieke situatie. Neem contact op met FAIRWAY voor een persoonlijk advies afgestemd op uw dossier